عبد الحسين نوايى

240

دولتهاى ايران از آغاز مشروطيت تا اولتيماتم ( فارسى )

تا اين‌كه روز آخر ماه شعبان 1325 به گرفتن متمم قانون اساسى موفق آمدند . تا اين تاريخ ، انجمن تحت رياست ارشد الدوله بود . ولى همين‌كه بحران بر طرف شد ، حسابهاى شخصى و اغراض خصوصى نمايان گرديد و كسانى مانند حاج ميرزا نصر اللّه ملك المتكلمين و سيد محمد رضاى شيرازى معروف به مساوات ( كه روزنامه‌اى نيز به اين عنوان منتشر مىكرد ) با رياست ارشد الدوله مخالفت كردند . در يكى از شبهاى زمستان ، قرار شد كه با تجديد رأى ، رئيس انجمن انتخاب گردد . باز هم نتيجهء آراء به نفع ارشد الدوله درآمد . اما باز مرحومين ملك و مساوات به سختى و صراحت امتناع كردند . ارشد الدوله هم ، كه وضع را چنين ديد ، از جلسه بيرون رفت . همراه او نيز چندين نفر كه آنها هم همه بعدها از سران مستبدين شدند از جلسه استعفا كردند . ارشد الدوله مدتى حيران بود و حتى در كار دولتى و دستگاه محمد على شاهى هم وارد نشد . اما سرانجام ، چون بعضى از آزاديخواهان را با خود بىجهت دشمن ديد ، در دستگاه محمد على شاه يا به قول آزاديخواهان با نقطهء استبداد راه يافت . . . ارشد الدوله از كسانى بود كه در هررژيم و مسلكى باشند صادقانه خدمت مىكنند . اين طبقه از مردم ، اگرچه عقيدهء سياسى ثابت يا شم و درك جزئيات سياست ندارند ، ولى نظر به حسن فطرت و سادگى دل و مردانگى و صداقت كه عوام بدان « لوطيگرى » مىگويند ، نسبت به ولىنعمت خود با كمال صفا و سادگى رفتار مىكنند مثل اين‌كه ارشد الدوله ، با همان صميتى كه در رياست انجمن آزاديخواهان داشت در محل فرماندهى قواى استبداد خدمت كرد و حتى درين راه از بذل جان خويش نيز مضايقه ننمود . ضمنا ، اين نكته را بايد اضافه كرد كه وى دختر ناصر الدين شاه يعنى عمهء محمد على شاه را به زنى داشت . اين خانم كه اختر الدوله نام داشت زن غلامعلى خان عزيز السلطان ( مليجك ) بود و پس از طلاق گرفتن از شوى خويش ، به زوجيت ارشد الدوله درآمد . ظاهرا از همان روزگار كه ارشد الدوله رئيس گارد مليجك بود ، مقدمات